पर्याय का सामान्य अर्थ होता है ‘ समान ‘ । इस प्रकार पर्यायवाची शब्द का सामान्य – सा अर्थ होता है , समान अर्थ वाला शब्द ।
परिभाषा – जिन शब्दों का अर्थ समान होता है , उन्हें पर्यायवाची शब्द कहते हैं ।
कुछ महत्वपूर्ण पर्यायवाची शब्दों की सूची–
अमृत – सुधा , पीयूष , सोम , मधु , अमिय ।
अग्नि – आग , अनल , पावक , ज्वाला , कृशानु ।
असुर -दैत्य , दानव , दनुज , राक्षस , रजनीचर ।
अरण्य – वन , कानन , जंगल , विपिन , अटवी , दावा ।
अतिथि– अभ्यागत , आगन्तुक , मेहमान , पाहुना ।
अन्धकार – तम , तिमिर , तमस , अंधेरा ।
अश्व – घोटक , घोड़ा , बाजि , सैन्धव , हय , तुरंग ।
आँख – नयन , नेत्र , दृग , लोचन , चक्षु , अक्षि ।
आकाश – नभ , व्योम , गगन , अम्बर , अनन्त , अन्तरिक्ष , आसमान , शून्य ।
इन्द्र – देवराज , देवेन्द्र , सुरेश , सुरपति , सुरेन्द्र , वासव ।
इच्छा – आकांक्षा , अभिलाषा , कामना , ईहा , लालसा ।
ईश्वर – प्रभु , भगवान , परमेश्वर , ईश , जगदीश ।
उत्सव – समारोह , पर्व , जश्न , जलसा , त्योहार ।
उद्यान – बाग , बगीचा , उपवन , वाटिका ।
कमल– सरोज , उत्पल , कंज , पंकज , नीरज , अरविन्द , अम्बुज ।
कामदेव – मदन , मनोज , अनंग , रतिपति , पंचशर ।
किरण – अंशु , मयूख , कर , मरीचि , रश्मि ।
किनारा – तट , तीर , कूल , पर्यंत ।
कपड़ा – अंबर , चीर , वसन , वस्त्र , पट ।
खल – धूर्त , दुष्ट , दुर्जन , नीच , कुटिल , अधम ।
खुशबू – सुरभि , सौरभ , सुगन्ध , सुवास ।
गंगा – सुरसरि , देवनदी , त्रिपथगा , जाह्नवी , भगीरथी , देवापगा , मन्दाकिनी , मोक्षदायिनी ।
गणेश – एकदन्त , गजानन , गजवदन , लम्बोदर , विनायक ।
गाय – गऊ , गौ , गैया , सुरत्री , यथास्विनी , धेनु ।
गृह – मकान , आलय , भवन , आवास , सदन , धाम , आयन ।
चन्द्रमा – राशि , चन्द्र , राकेश , शशांक , मयंक , चाँद , सुधांशु ।
जल – नीर , पानी , अम्बु , सलिल , पय , उदक , तोय ।
जहर – गरल , विष , हलाहल ।
तलवार – असि , खड्ग , कृपाण , चन्द्रहास ।
तालाब– सर , सरोवर , तड़ाग , पुष्कर , जलाशय , ताल ।
दिन – दिवस , वार , वासर ।
देवता – सुर , देव , अमर , निर्जर ।
नदी – सरिता , तटिनी , आपगा , तरंगिनी , निम्नगा , निर्झरिणी ।
नाव – नौका , जलयान , तरणी , पोत ।
पवन – अनिल , वात , वायु , समीर , हवा , बयार ।
पर्वत– नग , गिरि , महीधर , शैल , अचल , पहाड़ ।
पत्थर – पाहन , प्रस्तर , पाषाण , शिला ।
पुष्प – फूल , सुमन , प्रसून , कुसुम ।
पुत्र – तनय , तनुज , बेटा , सुत , नंदन , लाल ।
पुत्री– तनया , तनुजा , बेटी , सुता ।
मधुप – भौरा , भ्रमर , अलि , मधुकर ।
मछली – मीन , मत्स्य , मकर , शफरी ।
माता – माँ , जननी , प्रसूता , धात्री ।
मित्र – सखा , साथी , सहचर , मीत ।
मेघ – जलद , घन , नीरद , वारिद , बादल , पयोधर , पयोद ।
रावण– दशानन , लंकेश , लंकापति , दशकंध ।
राजा – नृप , भूप , महीप , नरेश , नृपति ।
रात – रात्रि , रजनी , रैन , यामा , निशा , वामा , यामिनी ।
वानर – बन्दर , कपि , मर्कट , शाखामृग , हरि ।
शत्रु – रिपु , बैरी , दुश्मन , विपक्षी ।
शरीर – देह , तन , काया ।
सरस्वती – वाणी , वागीश्वरी , वीणाधारिणी , शारदा , वीणावादिनी ।
स्वर्ण -कनक , कुन्दन , हेम , सुवर्ण , कंचन , सोना , हिरण्य ।
सागर– जलधि , उदधि , पयोधि , समुद्र , नदीश , सिन्धु ।
सिंह – मृगराज , केसरी , वनराज , शेर , हरि ।
सूर्य – रवि , भानु , दिनकर , सविता , दिवाकर ।
हनुमान – कपीश , अंजनिपुत्र , पवनसुत , महावीर , मारुत , बजरंगबली ।
हस्त – हाथ , कर , बाहु , भुजा , पाणि ।
हाथी – गज , कुंजर , हस्ती , मतंग , गयन्द ।
हिमालय – पर्वतराज , नगराज , हिमगिरि ।